Иницијативата за поставување на споменик во Нови Сад предизвика реакции во регионот
Иницијативата за поставување на споменикот „Мајка Македонија“ во Нови Сад, посветен на македонската заедница во Србија, предизвика реакции во регионот. Проектот, инициран од Македонскиот национален совет во Република Србија по повод одбележувањето на 80 години од доселувањето на Македонците во Војводина, отвори различни толкувања на неговото име, симболика и историска порака.
Од Македонскиот национален совет нагласуваат дека споменикот е замислен пред сè како културен симбол на Македонците во Србија – траен белег на нивното присуство, традиција, корени и културно наследство. Според Советот, проектот нема политичка, територијална или меѓународна конотација и не претставува оспорување на правото на кој било друг народ да го почитува и толкува историското и културното наследство на Македонија.
Идејното решение предвидува бронзена фигура на жена во традиционална македонска носија, со две деца. Скулптурата е висока околу два метра и е предвидено да биде поставена на постамент висок околу 40 сантиметри. Автор на делото е академскиот вајар Синиша Новески.
Симбол на корените и сеќавањето
За македонската заедница, ликот на „Мајка Македонија“ ја претставува татковината, потеклото и историското сеќавање. Идејата е споменикот да потсетува на генерациите Македонци кои својата иднина ја изградиле во Војводина, притоа зачувувајќи го јазикот, традицијата, обичаите и културниот идентитет.
Од Македонскиот национален совет порачуваат дека симболот не треба да се разбира како ексклузивно право врз одредено историско наследство.
„За Македонците во светот, без оглед на тоа во која држава живеат денес, овој симбол претставува сеќавање на корените, традицијата и културното наследство. Поистоветувањето на Македонците со овој симбол на никаков начин не значи оспорување на правото на кој било друг народ да се поистоветува со истото историско или културно наследство“, се наведува во соопштението на Советот.
Оттаму додаваат дека споменикот е замислен како инклузивен, а не ексклузивен симбол – како можен мост меѓу културите, а не како причина за нови поделби.
Грчки реакции: спорни име и симболика
Токму називот „Мајка Македонија“ и симболиката на скулптурата предизвикаа реакции кај дел од грчката заедница во Србија.
Грчката партија и Грчкиот национален совет во Србија изразија несогласување со употребата на името, оценувајќи дека неговото поставување во јавен простор отвора прашања поврзани со историското и културното наследство кое тие го поврзуваат со грчката историја.
Од грчката страна беа упатени и оценки дека поставувањето на споменикот во Нови Сад би можело да се сфати како провокација, особено поради историската чувствителност околу употребата на името „Македонија“.
Од Македонскиот национален совет, пак, категорично посочуваат дека иницијативата не е насочена против никого.
„Културните симболи не мора да ги разделуваат народите – тие можат и треба да бидат мостови на меѓусебно почитување, разбирање и дијалог“, се наведува во соопштението.
Советот истовремено изразува подготвеност за разговор со сите добронамерни соговорници, нагласувајќи дека почитувањето на сопствениот идентитет не значи негирање на идентитетот или историското наследство на другите.
Реакции и од Бугарија
Иницијативата предизвика внимание и во Бугарија, каде што дел од реакциите се фокусираат на традиционалната носија прикажана на скулптурата и на нејзината поврзаност со историско-географската област Македонија.
Особено внимание предизвикува и композицијата со двете деца, која во дел од бугарските толкувања се поврзува со односите меѓу Србија и Северна Македонија и со пошироки геополитички концепции на Балканот.
Со тоа, едно уметничко дело посветено на културното паметење на македонската заедница се најде во средиштето на поширока регионална дебата, во која историските интерпретации често се преплетуваат со современата политика.
ДЛУМС: „Уметноста припаѓа на слободата на создавањето“
Во јавноста се огласи и Друштвото на ликовни уметници на Македонците во Србија (ДЛУМС), кое застана зад принципот на слободно уметничко творештво.
Од ДЛУМС потсетуваат дека друштвото повеќе од една деценија ги обединува академските ликовни уметници кои потекнуваат од Македонија или се родени во Македонија, а својот живот и творештво го остваруваат во Република Србија.
Во соопштението се нагласува дека уметничкото дело не е политички документ, туку авторски чин кој содржи идеја, симболика и назив произлезени од творечката визија на авторот.
„Скулптурата „Мајка Македонија“ претставува авторско дело на академскиот вајар Синиша Новески и како таква треба да се набљудува – низ призмата на уметноста, а не на дневнополитичките толкувања“, е ставот на ДЛУМС.
„Уметноста треба да отвора простор за дијалог, разбирање и различни толкувања, а не да стане предмет на политички спорови“, се наведува во соопштението потпишано од Славе Ајтоски, претседател на ДЛУМС и академски вајар.
Од иницијатива до официјална постапка
Иницијативата за поставување на споменикот е поднесена од Националниот совет на македонското национално малцинство во Србија по повод 80-годишнината од доселувањето на Македонците во Војводина.
Советот за култура и информирање на Собранието на Град Нови Сад ја разгледа иницијативата и одлучи да побара стручни мислења од ЈП „Урбанизам“ и од градскиот Завод за заштита на спомениците на културата.
Конечната одлука ќе биде донесена по добивањето на мислењата од надлежните урбанистички и конзерваторски институции.
Во меѓувреме, од македонската страна се нагласува дека проектот е поддржан од Покраинската влада на Војводина и дека постапката продолжува пред надлежните институции на Град Нови Сад.
Споменик што отвора прашања, но и можност за дијалог
„Мајка Македонија“ така се најде во необична позиција – како уметничка идеја создадена за да го одбележи присуството и историјата на една национална заедница, но и како симбол што повторно ги отвори чувствителните историски прашања на Балканот.
За Македонците во Србија, споменикот е пред сè израз на благодарност кон предците, потсетник на корените и потврда дека културниот идентитет може да се зачува и далеку од местото од кое потекнуваат нивните семејства.
За критичарите, пак, неговото име и симболика отвораат прашања кои го надминуваат уметничкиот контекст.
Токму затоа, вистинската вредност на еден ваков проект можеби не треба да се мери според тоа дали сите ќе го толкуваат на ист начин, туку според неговата способност да поттикне разговор.
Историјата на Балканот е сложена, испреплетена и често болна. Но, токму затоа културата и уметноста можат да бидат простор во кој различните сеќавања ќе постојат едни покрај други без да се претворат во нови поделби.
„Мајка Македонија“ можеби ги разбуди балканските духови, но останува отворено прашањето дали тие духови ќе продолжат да ги делат народите – или ќе станат повод за разговор, почитување и подобро разбирање меѓу нив.
Во таа смисла, споменикот може да биде повеќе од бронза и камен: може да биде траен белег на едно историско време, но и можност културното наследство да стане мост, наместо граница.
